Bưởi ‘nổi tiếng’ về kỵ thuốc! Nhiều vị chuyên gia y học đã viết về vụ kỵ này, và nhiều nhất là các ‘tin tức’ trên các trang mạng, các blog và media xã hội như facebook, tiktok. Đọc hết các tin về ‘kỵ’ là .. hết ăn bưởi luôn vì không ai là không uống thuốc! Nhưng có điều lạ là “Thuốc Tây kỵ bưởi, còn Thuốc Tàu, thuốc Ta .. thì sao?
Riêng trang mạng Quán ven Đường của Thầy Huỳnh Chiếu Đằng ghi rõ 15 loại thuốc kỵ với bưởi không nên ăn uống chung.. Mỗi loại cũng có chừng 5-10 thứ thuốc, tính ra thành cả trăm thứ thuốc ‘kỵ’ bưởi.
“Kỵ’ thuốc trong bài, có thể dùng cụm từ ‘chuyên môn hơn, là “tương tác thuốc”. Theo định nghĩa của những chuyên gia Y-Dược, thì Tương tác thuốc là “hiện tượng một chất tác dụng qua lại với một số chất hay điều kiện khác, khi xử dụng cùng một lúc”.. Và từ đó ảnh hưởng đến tác dụng của chất đó vào cơ thể, có thể gây tăng/giảm hiệu quả, hoặc tăng nguy cơ xảy ra các tác dụng phụ không mong muốn.. Các triệu chứng của tương tác thuốc rất khác nhau và mức độ thay đổi từ nhẹ đến nặng, có khi đe dọa đến tính mạng.. Tương tác thuốc không chỉ xảy ra khi dùng thuốc do BS viết toa, nhưng còn xảy ra khi dùng thuốc với thức ăn, với thuốc bán không cần toa= OTC, và cả các sản phẩm loại hỗ trợ sức khỏe (“health products”)..
(Phạm vi bài xin chỉ bàn đến thuốc và.. bưởi)Trong bài (dẫn từ link trên) Giáo sư họ Huỳnh có đưa ra một vài nhận định (xin trích).
* “Khi bạn uống thuốc, cơ thể có thể phân hủy (chuyển hóa) và hấp thụ theo nhiều cách. Bưởi ảnh hưởng đến quá trình phân hủy này, khiến thuốc quá nhiều hoặc quá ít trong cơ thể..”
* “Khoảng 50% các loại thuốc được chuyển hóa bởi một loại enzyme trong đường tiêu hóa (GI) có tên là CYP3A4. Bưởi và nước ép bưởi có thể ngăn chặn enzyme này hoạt động..” (hết trích).
* Cytochrome P450 3A4 ( viết tắt =CYP3A4) ?
CYP3A4 là một enzyme quan trọng trong cơ thể, phần lớn ở trong gan và ruột. Enzyme này oxy hóa các phân tử hữu cơ nhỏ đưa từ bên ngoài vào cơ thể, như các độc tố và thuốc, sau khi bị oxy-hóa các phân tử ‘lạ’ được thải ra khỏi cơ thể.
CYP3A4 là một thành viên của đại gia đình Cytochrome P450, có hoạt tính oxy-hóa. Tuy nhiều thành viên trong gia đình này can thiệp vào các vấn đề biến dưỡng thuốc, nhưng CYP3A4 là enzyme thường gặp và đa năng (versatile) nhất. Như các thành viên khác trong gia đình P450, là một hemoprotein, nghĩa là một protein có một nhóm heme, cùng một nguyên tử sắt (Fe)..
Trong khi rất nhiều loại thuốc bị CYP3A4 làm mất hiệu ứng (deactivated), thì trái lại có nhiều hóa chất khác, như vài loại thuốc và furanocoumarins (trong grapefruit juice), lại can thiệp (interfere) vào hoạt động của CYP3A4. Các chất này, lại có thể làm tăng hay giảm hoạt động của các loại thuốc khác đang chịu tác động của CYP3A4..khi cùng đưa vào cơ thể.
Gia đình Cytochrome 450 có những tác động xúc tác nhiều phản ứng sinh hóa liên hệ đến biến dưỡng thuốc và tổng hợp các steroids (gồm cả cholesterol) và các chất lipids khác. Cytochrome P450 biến dưỡng khoảng 60% (tổng số) các thuốc kê toa; trong đó CYP3A4 chịu trách nhiệm trong hơn 1 / 2 các biến dưỡng này.
Cytochrome P450
What are CYP3A4 Inhibitors and Examples?
(Chất ức chế CYP3A4 là gì và ví dụ?)
Hình CYP3A4
* Furocoumarins
Furanocoumarins hay Furocoumarins là một nhóm hóa chất hữu cơ thường gặp trong một số cây cỏ như rau-quả, đặc biệt trong các gia đình thực vật Apiaceae (Umbelliferae) như celery, carot) và Rutaceae (Citrus hay Cam-quýt). Ngoài ra cũng tìm thấy trong một số cây thuộc Moraceae (mulberry..) và Fabaceae (họ Đậu)..
Về phương diện hóa học Furanocoumarin có cấu trúc vòng furan kết hợp với một coumarin. Vài chất trong nhóm, có những tác động hóa học được nghiên cứu kỹ như psoralen, angelicin..
Nhiều furocoumarins có độc tính gây những phản ứng dị ứng ngoài da.
Bưởi (Nhóm citrus), có chứa các furocoumarin bergamottin và 6’7’-dihydro bergamottin, naringin.. Các chất này có các tác động trên các enzyme cytochrome P450 trong gan và hệ tiêu hóa, đặc biệt là ức chế CYP3A4.
Trong grapefruit juice có : 1.7mg/250mL bergamottin ; và có 400 mg/L naringin.
Identification and Quantitation of Furocoumarins in Popularly Consumed Foods in the U.S
(Xác định và định lượng Furocoumarin trong các loại thực phẩm được tiêu thụ phổ biến tại Hoa Kỳ)
* Bưởi (grapefruit).. kỵ thuốc:
Một trái grapefruit hay một ly nước grapefruit juice (200ml ~ 6.8 Oz) có thể gây một phản ứng ngộ độc, do tác động của thuốc đang uống bị tăng liều lượng trong cơ thể. Dùng trái bưởi ba ngày trước đó, hiệu ứng có thể vẫn còn..”.. Những loại thuốc bị ảnh hưởng này, bị FDA Mỹ buộc ghi thêm những cảnh báo trong tờ hướng dẫn kèm theo khi nhận thuốc tại các Pharmacy..”Do not take with grapefruit”..Nhớ đọc, đừng bỏ qua.
Hình: Cảnh báo trên chai thuốc
“Hiện tượng” grapefruit juice có tác động với thuốc, chỉ mới được khám phá năm 1989 do nhà Dược lực học David Bailey, Sau đó các nghiên cứu mới được công bố thêm vào 1991. Khám phá tương tác này, tìm ra một cách tình cờ khi nghiên cứu về pha thêm grapefruit juice vào alcohol, để che vị alcohol? Đến 2005, giới Y học mới khuyên bệnh nhân tránh dùng các thức uống cam-chanh khi uống một số loại thuốc, cùng với việc tìm hiểu sâu rộng thêm. Năm 2008, giới Y-học đưa thêm cảnh báo về nước táo =apple juice (?) FDA giải thích về ‘cơ chế’ tương tác Bưởi và Thuốc như sau:
Hình: Cơ chế tương tác (Interactions médicaments-pamplemousse)
Giải thích theo hình trên:
* Nước bưởi ‘chặn’ hoạt động của enzyme biến dưỡng thuốc (ví dụ như statins), thuốc không bị thải, tồn đọng.. làm lượng thuốc ‘sinh khả dụng’, tức lượng thuốc vào cơ thể tăng lên.. Gây nồng độ thuốc tăng cao và tạo các hậu quả không tốt..
* Nước bưởi có thể ‘chặn’ các hóa chất chuyển vận’ (transporters), làm giảm lượng thuốc cần đưa đến trong cơ thể, do đó tác dụng của thuốc không được như mong muốn (trường hợp tiêu biểu như fexofenadine, trị dị ứng)
* Đâu phải chỉ Bưởi mới kỵ thuốc!
Thủ phạm gây rắc rối về tương tác thuốc (trong phạm vi bài này) là furocoumarins, do đó tất cả các rau quả có furocoumarins đều có thể gây rắc rối ?
* Nhóm Cam-Chanh (ngoài Bưởi được nghiên cứu kỹ nhất và bị xem là.. trái cây bị canh chừng) các cây khác cũng bị xếp vào danh sách trái cây..” thận trọng” khi uống thuốc ? Các nhà chuyên về di truyền, tìm hiểu về các lai tạo trong gia đình citrus khám phá thêm là:
– Grapefruit (Bưởi Mỹ) (Citrus x paradisi) chứa nhiều furocoumarins nhất.
* Pamplemousse (Asiatique vert) Bưởi ta (Citrus maxima) lại chứa ít furocoumarin hơn và còn có những cultivars.. không có furocoumarin.
* Những chủng hybrids (lai tạo) trong đại gia đình Cam-chanh , có gốc từ pomelo .. có thể có những rắc rối với vấn đề kỵ thuốc (do có mang các gen tổng hợp furocoumarin).
– Lai tạo Pomelo+Quýt (citrus maxima + Citrus reticulata) cho các cây Cam ngọt Sweet Orange (citrus sinensis) và Cam đắng Bitter orange. Chủng Cam đắng Seville dùng làm mứt = marmalade.. cũng kỵ thuốc (nhóm trị huyết áp), dù không mang tên bưởi!
– Tangelo (hybrids của mandarin + tangerine).. không có furocoumarin (vì gene mang furocoumarin bị áp chế) nên không kỵ statin!
– Chanh (lemons), cũng có các genes từ gốc ‘tổ’ pomelo! Chanh Keylime.. có khả năng kỵ thuốc? do ngăn chặn biến dưỡng thuốc!
Trái cây thuộc chi cam-chanh (Types d’agrumes)
GS họ Huỳnh trong Quán Ven Đường Sat, Dec 21,2024, trả lời câu hỏi về “Bưởi ..kỵ thuốc” viết:
“ Bưởi Mỹ hay Bưởi Việt Nam ba roi, năm roi chi, cũng kỵ với 15 loại thuốc tây thông dụng cả..”
* Bưởi có kỵ thuốc Bắc không?
Bưởi theo Hán-việt là yoù,= dữu ; yoù-mủ = dữu mộc..- Y học cổ truyền Tàu dùng bưởi làm thuốc long đờm và giúp tiêu hóa. Thuốc ‘Chữa rắn cắn Guangdong’ của Tàu phối hợp bưởi và lạc tiên, được thử nghiệm tại nhiều bệnh viện Tàu…hoạt tính chống nọc rắn được cho là do naringin?
Bệnh chứng học Đông y ghi: “Những người suy nhược do “Can hỏa Nhiệt” không được dùng Bưởi.
– Đông dược có vị thuốc Chỉ xác, ghi tên khoa học là Fructus ponciri immaturi, fructus citri aurantii.. Tại VN, được bào chế từ quả cây Tráp (Citrus hystrix), Tại các chợ Hoa Kỳ gọi là Fortunella (kumquat). Các phân chất về thành phần hóa học của Kumquat không thấy furanocoumarin, nhưng có một lượng không đáng kể naringenin!
Quả kumquat được dùng tại Việt Nam làm ô mai quất..
(Xin xem hình về nguồn gốc và lai tạo Gia đình Citrus trong phần 1)
* Bưởi và thuốc statins
Trong danh sách “15 loại thuốc’ ‘kỵ với bưởi.. Của GS Huỳnh Chiếu Đằng (link dẫn trên), loại đứng đầu là statins.
GS họ Huỳnh viết: (trích)
“Statin là những loại thuốc phổ biến để điều trị cholesterol cao. Ví dụ bao gồm Zocor (simvastatin), Lipitor (atorvastatin) và Crestor (rosuvastatin). Các statin được biết là tương tác với nước ép bưởi bao gồm simvastatin, atorvastatin và lovastatin. Ăn uống chung có thể làm tăng nguy cơ mắc các tác dụng phụ do statin gây ra, bao gồm tổn thương gan, đau cơ và suy nhược cơ (rhabdomyolysis) và suy thận..” (hết trích)
Trang Quán Ven Đường ngày 12-12-2024, có một đoạn về “Một Dược Sĩ góp ý thêm về thuốc UỐNG Kị ăn bưởi”, với những đoạn đáng lưu ý:
“ Điều tốt nhất các bạn khi BS ghi thuốc, mua thuốc về đọc kỹ, giấy ứng dụng đính kèm, phần chánh, và NHỨT là phần PHẢN ỨNG PHỤ..là cái gì…”
Vị Dược Sĩ này ghi thêm kinh nghiệm của chính mình khi uống loại statin CRESTOR..và thấy crestor Kỵ Bưởi và các nước uống có nước bưởi..
(Những chữ viết hoa, được giữ nguyên bản)
Tóm lược về statins: (giới hạn trong vấn đề tương tác với grapefruit juice). Statins, theo định nghĩa của các nhà chuyên môn, là nhóm Chất ức chế men 3-hydroxy -3-methylglutaryl coenzyme A (HMG-CoA) reductase..
Statins là một nhóm thuốc giúp làm hạ cholesterol và giúp giảm các bệnh tim mạch. Statins hoạt động bằng cách làm giảm sự tạo cholesterol trong gan, và giúp loại cholesterol khỏi máu. Statins ổn hóa sự tạo các mảng trong động mạch (sự đóng mảng này có khả năng gây nhồi máu cơ tim và stroke).
Vài statin có thể giúp giảm LDL (low-density lipoprotein), LDL còn được gọi là cholesterol xấu.
Statins là thuốc ‘khá’ thông dụng tại Mỹ , khoảng 97 triệu người Mỹ được BS kê toa cho dùng loại thuốc này
Hiện nay, FDA Mỹ cho phép lưu hành các loại statins :
* Atorvastatin (Lipitor)
* Fluvastatin (Lescol)
* Pravastatin (Pravachol)
* Rosuvastatin (Crestor)
* Simvastatin (Zocor)
* Lovastatin (Mevacor)
* Pitavastatin (Livalo, Zypitamag)
Không phải tất cả statins đều kỵ bưởi:
– Hai loại statins Crestor và Lescol, được biến dưỡng do men CYP2C9, nên không bị ảnh hưởng do bưởi. Livalo được biến dưỡng do các enzyme CYP2C9 và CYP2C8..
Pravastatin, biến dưỡng qua một cơ chế khác hơn (sulphation), diễn ra trong gan.
– Ba loại Lipitor, Mevacor và Zocor, biến dưỡng qua CYP3A4 nên kỵ bưởi.
Uống mỗi ngày 250ml (1 ly) grapejuice làm tăng nồng độ:
* simvastatin và lovastatin lên khoảng 260% (nếu uống cùng một lúc; nhưng chỉ tăng 90% nếu uống cách nhau 12 tiếng).
* Atorvastatin tăng 80% (bất kể uống chung hay riêng).
* Ghi thêm:
* Nước lựu (pomegranate juice)
Nước lựu có thể tương tác với các statins, và có nguy cơ làm tăng tiêu cơ vân (rhabdomyolysis). Nước lựu làm chậm tốc độ phân hủy của một số dược phẩm trong gan (gồm cả statins), Nước lựu cũng ức chế một enzym trong ruột, làm tăng sự hấp thu một số loại thuốc..
-Một nghiên cứu ghi rằng uống nước lựu chung với simvastatin, làm tăng khả năng của simvastatin trong việc ức chế phản ứng sinh-tổng hợp cholesterol nơi các đại thực bào.
-Nghiên cứu khác ghi, uống chung Crestor với 200ml nước lựu mỗi tuần.. có thể gây phản ứng rhabdomyolysis..(American Journal of Cardiology vol.98 Sept 2006) (Hiện tượng uống Crestor chung với nước lựu gây ‘tiêu cơ vân’ vẫn còn đang là chủ đề tranh cãi, nhưng Nhà sản xuất vẫn nêu ra, vì sợ các kiện cáo có thể xảy ra).
Nước trái lựu (jus de grenade) Bùi Huyền Trân 12-2024
Trần Minh Quân 
One thought on “BƯỞI KỴ THUỐC VÀ.. THUỐC KỴ BƯỞI? – Bùi Huyền Trân –”